„Psychologia wojny. Strach i odwaga na polu bitwy” autorstwa Leo Murraya to fascynująca próba zgłębienia psychologicznych mechanizmów rządzących zachowaniem żołnierzy na polu walki. Jest to jedna z niewielu popularnonaukowych publikacji, które przybliżają czytelnikowi czysto psychologiczny wymiar doświadczeń uczestników działań wojennych na pierwszej linii frontu.

Książka liczy 312 stron i podzielona jest na dwadzieścia zasadniczych rozdziałów. Każdy z nich to osobne studium przypadku sytuacji skrajnej, w której znaleźli się żołnierze podczas wybranego konfliktu zbrojnego. Rozdział składa się z krótkiej relacji z danego wydarzenia oraz jego analizy pod kątem psychologicznym. Murray w swoich analizach skupia się na indywidualnym doświadczeniu żołnierza, analizując takie aspekty jak strach, odwaga, morale czy awersja do zabijania. W książce znajdziemy liczne przykłady z historii, od wojny secesyjnej po konflikty w Iraku i Afganistanie, które ilustrują te zjawiska. Szczególnie interesujące są rozdziały dotyczące dehumanizacji wroga oraz wpływu więzi między żołnierzami na ich efektywność bojową.

Jakie teatry działań wojennych posłużą za przykłady do rozważań o aspektach psychologicznych wojny? Będą to m. in. Falklandy, Pacyfik podczas II wojny światowej, Francja w 1917 roku, wojna secesyjna, Afganistan, ale również kurs spadochronowy w warunkach pokojowych czy wojna w Korei. Jakie problemy psychologiczne porusza autor w swojej książce? Są to np. strach, motywacja, niechęć do zabijania, wpływ przymusu na wykonywanie rozkazów a także pozytywny i negatywny wpływ posiadanej broni na morale oraz czynniki wpływające na logiczne myślenie.

Czy podrozdziały wyczerpują dane zagadnienie? Opisują one wybrany aspekt psychologiczny wojny jedynie w wąskim, ściśle powiązanym z przytaczanym wydarzeniem kontekście. Jest to raczej zasygnalizowanie czytelnikowi problematyki i konsekwencji wynikających z tego, co dzieje się w umyśle żołnierza w pewnych okolicznościach i jaki wpływ na jego decyzje może mieć aktualny stan psychiczny.

Interesującym uzupełnieniem polskiej edycji książki są zamieszczone przez wydawcę w osobnym podrozdziale recenzje anglojęzycznego wydania. Są to opinie dwóch specjalistów z dziedziny antropologii wojskowej oraz obronności, w których krótko podkreślają oni zalety publikacji. Książka napisana jest przystępnym językiem, choć momentami wymaga podstawowej wiedzy z zakresu wojskowości. Pomocny może okazać się słowniczek pojęć militarnych, zamieszczony na końcu publikacji, a także rozwijanie co bardziej złożonych zagadnień w przypisach.

Książka posiada dwa bardzo poważne mankamenty. Pierwszy to brak bibliografii i odniesień do innych publikacji. Budzi to wątpliwości odnośnie merytoryki omawianej książki, choć sam autor wielokrotnie deklaruje wykonanie bardzo szerokiego researchu do swojej pracy. Przykładowo, w zakończeniu książki możemy znaleźć podziękowania: „[…]Za pomoc naukową podziękowania należą się około czterdziestu osobom z Urzędu ds. Analiz Operacyjnych i Obronności oraz Urzędu ds. Badań nad Zasobami Ludzkimi Armii i ich oddziałów, a także z powiązanych z nimi zespołów w Australii, Kanadzie, Francji, Holandii i Stanach Zjednoczonych[1].”

Drugi z nich to anonimowa osoba samego autora. Leo Murray to jedynie pseudonim, na stronie wydawnictwa możemy przeczytać, że: „Leo Murray to pseudonim literacki analityka wojskowego i byłego żołnierza, który połowę swojego życia spędził na studiowaniu psychologii walki zbrojnej. Przeprowadził wywiady z wieloma weteranami wojennymi[2].”

Pomimo wspomnianych zastrzeżeń omawiana publikacja to ciekawa pozycja dla osób zainteresowanych historią wojskowości, które chcą poszerzyć swoją perspektywę o psychologiczny punkt widzenia. Książka zainteresuje również miłośników psychologii, którzy mogą zapoznać się problematyką zastosowania tej dziedziny na polu wojskowości.

Opis książki ze strony wydawcy:

„Walczyć, uciekać czy może zastygnąć w bezruchu? Dociekliwa opowieść o tym, jak zachowuje się człowiek w najbardziej ekstremalnych warunkach i jakie spustoszenie w psychice sieje wojna.

Im bliżej wojny znajdzie się człowiek, tym mniej mu się ona podoba. Ludzkim umysłem sterują pierwotna, podświadoma niechęć do zabijania i równie silny strach przed utratą życia. Aby ułatwić wygrywanie wojen, włożono ogromny wysiłek i zainwestowano niebotyczne pieniądze w próbę stłumienia u żołnierzy tych reakcji.

Ta książka łączy pochodzące z pierwszej ręki relacje uczestników różnych bitew z wynikami badań naukowych w dziedzinie psychologii walki zbrojnej, które dają wiarygodny wgląd w to, co wojna jest w stanie zrobić z umysłem człowieka. Nie mówi o generałach i strategach, lecz skupia się na zwykłych żołnierzach, którzy stają do walki z nieprzyjacielem twarzą w twarz. Pokazuje, co dzieje się w głowie człowieka, który ma zabijać, a jednocześnie sam może zostać zabity – i ma tego pełną świadomość. Podpowiada, jak wykorzystać ludzkie reakcje, aby odnieść zwycięstwo, a zarazem ocalić życie[3].„

Tytuł: Psychologia wojny. Strach i odwaga na polu bitwy
Autor: Leo Murray
Rok wydania: 2024
Wydawnictwo: Wydawnictwo RM
Liczba stron: 312

[1] Murray L., Psychologia wojny. Strach i odwaga na polu bitwy, 2024, s. 301

[2] Źródło: https://www.rm.com.pl/product-pol-2176-Psychologia-wojny.html, dostęp: 20.04.2025

[3] Ibidem