28 kwietnia 1995 roku podniesiono banderę na ORP Grom (423). Była to ostatnia jednostka projektu 660, która trafiła do Marynarki Wojennej RP. Zaprojektowany w czasach Układu Warszawskiego po latach został jednym z okrętów aktywnie współdziałającym z NATO.

Historia projektu 151

Od 1972 roku rozpoczęły się prace nad polskim okrętem rakietowym projektu 665 o kryptonimie Tukan. Niechęć ZSRR do przekazywania nowoczesnej technologii oraz kryzys gospodarczy doprowadziły do anulowania programu w 1980 roku. Towarzysze radzieccy zdecydowali się zlecić budowę okrętów rakietowych nowej generacji oznaczonych jako projekt 151 Miały być uzbrojona w nowoczesne pociski przeciwokrętowe Ch-35 Uran (kodowe oznaczenie 152), które powstały jako radziecka odpowiedź na amerykańskie AGM-84 Harpoon. ścigacze rakietowe proj. 151 miały przenosić aż osiem rakiet Uran oraz były uzbrojone w pojedyncze działo AK-176M kal 76 mm oraz jeden artyleryjski zestaw przeciwlotniczy AK-630 kal. 30 mm. Do 1988 roku zbudowano prototypową jednostkę o nazwie Sassnitz, na której w praktyce sprawdzono dzielność morską okrętu. Zjednoczenie Niemiec sprawiło, że cały program został anulowany jesienią 1990 roku. Niemcy nie byli zainteresowani kolejnymi ścigaczami rakietowymi i wybudowane już dwa okręty przenieśli do morskich formacji wchodzących w skład Bundesgrenzschutz. Służyły jako BG 22\BP 22 Neusterlitz i BG 23|BP 23 Bad Düben aż do 2017 roku. Pozostałe cztery niedokończone kadłuby zbudowane w stoczni VEB Peenewerft w Wolgaście zostały złomowane w 2018 roku. 

Historia projektu 660

W wyniku zmiany sytuacji międzynarodowej Niemcy i Rosjanie zrezygnowali z zamówień na okręty projektu 151. Zaoferowano je Polsce i pod koniec 1990 roku przyholowano trzy kadłuby do Stoczni Północnej w Gdańsku. W latach 1992-95 wprowadzono je do służby jako OORP Orkan, Piorun i Grom. Początkowo zakładano, że ostatnia z jednostek zostanie nazwana ORP Huragan, ale dzięki interwencji marynarzy zmieniono plany. Spowodowane było to brakiem tradycji tej nazwy w Marynarce Wojennej. Co prawda przed 1939 rokiem planowano tak nazwać jeden z niszczycieli, a w latach 1940-41 PMW używała francuskiego niszczyciela Ouragan, ale ostatecznie uznano, że właściwsze będzie nazwanie okrętu ORP Grom.

Ścigacze rakietowe proj. 660 weszły do służby bez podstawowego uzbrojenia rakietowego, co faktycznie sprowadziło je do roli ścigaczy artyleryjskich. Marynarka Wojenna RP w latach dziewięćdziesiątych była poddawana stopniowym redukcjom zarówno pod względem finansowym, jak i sprzętowym. Dopiero w 2006 roku została podpisana umowa z Thales Naval Nederland dotycząca modernizacji i doposażenia okrętów w pociski przeciwokrętowe. Na pokłady Orkanów miały trafić szwedzkie rakiety RBS-15 zintegrowane z systemem dowodzenia i kierowania ogniem TACTICOS oraz radarami Sea Giraffe i Sting EO. Dzięki zaawansowanemu wyposażeniu zmodernizowane okręty proj. 660M mogą jednocześnie wykrywać i śledzić 200 obiektów w promieniu 180 kilometrów.

Prace nad jednostkami trwały w latach 2007-2008 w Stoczni Marynarki Wojennej S.A i oznaczone były kryptonimem Żeglarek. Początkowo zainstalowano starszą wersję rakiet – RBS-15 Mk.2, która miała posłużyć jako rozwiązanie tymczasowe do momentu dostarczenia najnowszej odmiany oznaczonej RBS-15 Mk.3. Dało to niespotykane dotąd możliwości uderzeniowe w Marynarce Wojennej RP. Oprócz rażenia okrętów, RBS-15 Mk.3 może również atakować cele lądowe. Dostarczenie 200 kg głowicy na odległość 200 km pozwala na ograniczoną projekcję siły na ląd. Pełna integracja okrętów rakietowych proj. 660M z pociskami RBS-15 Mk.3 zakończyła się na początku 2015 roku.

Program Żeglarek nie rozwiązał drugiego najważniejszego problemu związanego z eksploatacją okrętów projektu. 660 czyli napędu. Jednostki są napędzane radzieckimi silnikami wysokoprężnymi Zwiezda M520. Użytkowanie wyposażenia produkcji ZSRR bez oryginalnych części oraz bez wsparcia producenta jest niezwykle kosztowna i problematyczna. Stąd też najnowsza modernizacja, której podjęło się konsorcjum w składzie: Polska Grupa Zbrojeniowa i  PGZ Stocznia Wojenna. W ramach umowy z MON w latach 2022 – 2026 na każdym z trzech okrętów: 

• wymienione zostaną trzy radzieckie silniki M520 na dwa produkcji MTU wraz z agregatami prądotwórczymi i instalacją elektryczną, 
• przeprowadzona zostanie wymiana hydrauliki, systemów łączności i obserwacji technicznej, 
• dojdzie do naprawy kadłubów w doku pływającym oraz dostosuje się jednostkę do nowego układu napędowego

Obecna modernizacja nie przewiduje wymiany uzbrojenia artyleryjskiego produkcji radzieckiej na jakąś europejską konstrukcję. Eksploatacja sprzętu z byłego ZSRR jest obarczona problemami z dostępem do części zamiennych oraz amunicji. Zgodnie z normami w Marynarce Wojennej RP okres pomiędzy wejściem do służby a kolejnym remontem głównym to od 8 do 10 lat. Oznacza to, że ORP Grom będzie mógł służyć do 2035 roku. Planuje się, że w przyszłości ścigacze rakietowe projektu 660M zostaną zastąpione przez większe korwety zbudowane w oparciu o program Murena. 

Służba ORP Grom w MW RP 

28 kwietnia 1995 roku podniesiono banderę na ORP Grom. Matką chrzestną jednostki została Stanisława Kurek a pierwszym dowódcą kmdr ppor. Ryszard Demczuk. Okręt po ponad roku od wejścia do służby wziął udział w międzynarodowych manewrach na Bałtyku – Baltops 1996. Było to możliwe dzięki doskonałemu wyszkoleniu załogi oraz wykorzystaniu doświadczeń z eksploatacji dwóch pierwszych jednostek projektu 660. ORP Grom trzy dni po oficjalnym wstąpieniu Polski do NATO wziął udział w ćwiczeniach z niemieckimi ścigaczami rakietowymi. W następnych latach wielokrotnie współdziałał na wodach Bałtyku z okrętami z Niemiec i Danii. Od 1996 roku uczestniczył m.in. w ćwiczeniach Rekin 98, Blue Game 2000, Baltic Swift 2000, Anakonda 2016 (działał z helskiego portu) oraz w kolejnych edycjach Baltopsu w latach 1997, 1999, 2008. 

Załoga Groma uczestniczyła jako asysta podczas powrotu admirała Unruga do Polski w 2018 roku. Przez symboliczne 32 mile morskie okręt eskortował fregatę rakietową ORP Gen. T. Kościuszko na której pokładzie przewożono trumny z ciałem legendarnego admirała wraz z małżonką Zofią. 

Grom jako jedyna jednostka projektu 660M nie wziął udziału w strzelaniach rakietowych pociskami przeciwokrętowymi jakie przeprowadzono w Szwecji we wrześniu 2021 roku. Pod koniec sierpnia 2022 roku trafił na modernizację, która ma zakończyć się w pod koniec bieżącego roku. 

Podsumowanie 

Według założeń MW RP ORP Grom powinien zostać wycofany w 2025 roku po trzydziestu latach służby. Niestety przez brak ciągłości w procesie modernizacji floty nie udało się znaleźć rozsądnej alternatywy dla Orkanów. W teorii zadania zwalczania okrętów nawodnych przeciwnika może wykonywać Morska Jednostka Rakietowa wyposażona w wyrzutnie pocisków NSM na platformach kołowych. Takie rozwiązanie nie jest optymalne ponieważ okręt zapewnia o wiele więcej możliwości jak: eskortowanie wrogich jednostek, akcje ratownicze lub współpraca z Wojskami Specjalnymi. Nawet ścigacz rakietowy jest znacznie bardzie przydatny do działania na Bałtyku. Podczas służby udaje się zdobyć bezcenne umiejętności przydatne później na innych okrętach. Przykładem niech będzie dowódca ORP Grom w latach 2009 – 2014. Kpt. mar. Sebastian Kała wykorzystał swoje doświadczenie na okrętach proj. 660M podczas dowodzenia okrętem patrolowym ORP Ślązak. 

Mimo wielu niesprzyjających okoliczności oraz dzięki uporowi marynarzy udało się wprowadzić do służby trzy jednostki zdolne do zwalczania okrętów oraz mogące współdziałać z okrętami NATO. Miało to szczególne znaczenie podczas procesu wstępowania Polski do Sojuszu Północnoatlantyckiego. Od wielu lat ścigacze rakietowe stopniowo są wycofywane z flot na rzecz większych i bardziej uniwersalnych korwet. W Polsce program budowy takich jednostek poniósł spektakularną klęskę i Marynarka Wojenna nadal musi korzystać z rozwiązań z czasów Zjednoczonej Floty Bałtyckiej. 

Bibliografia 

• • Ciślak J., Polska Marynarka Wojenna 1995, Warszawa 1995
  • Pestow O., BALCOM 10. Raketen-Schnell-Boot Projekt 151, Stengelheim 2000
  • Rochowicz R., Rakietowy Tukan. Niespełnione polskie marzenia, „Morza, Statki i Okręty” 2014, nr 2 
  • Schafer K., DDR-Volksmarine Kampfschiffe 1949-1990, Stuttgart 2010
  • https://defence24.pl/sily-zbrojne/wymiana-silowni-na-polskich-malych-okretach-rakietowych-typu-orkan (dostęp 23 IV 2025)

• https://wiekdwudziesty.pl/ostrobok-24/ (dostęp 23 IV 2025)

•  The Orkan modernization program, Thales Nederland 2001